نزديك به مقام شامخ ربوبى مىباشند . لذا بايد گفت : اين كه حملهء ديگر بميرم از بشر تا برآرم از ملائك بال و پر از ملك هم بايدم جستن ز جو كلّ شيء هالك إلَّا وجهه بار ديگر از ملك پرّان شوم آنچه آن دروهم نايد آن شوم به اين آسانىها هم نيست ، و نبايد اين مطلب را همانطور كه گاهى در ادبيّات مطرح مىشود ، بىاهمّيّت تلقّى نمود . يعنى واقعّيت چنان نيست كه ما هر وقتى كه بر سر ذوق آمديم و لطيفه گوئى ما باصطلاح عامّيان گل كرد ، با كمال آرامش فكرى بنشينيم و بگوئيم : ما انسانها از فرشتگان بالاتريم ما چنين و چنانيم درست اين گونه مطالب است كه ما را متكبّر و از خود راضى ساخته و بجاى كار و كوشش و تلاش در مسير رشد و كمال مادّى و معنوى ، مىنشينيم و به تماشاى لذّتبخش درخت بزرگ خلقت كه ميوه هايش هم خود ما انسانها هستيم ، قناعت مىورزيم و تا به خود بيائيم ، صفحات كتاب عمر ما يكى پس از ديگرى ورق خورده و آفتاب عمر به لب بام رسيده است . البتّه ما منكر نيستيم كه اگر در آدم عليه السّلام و فرزندان او استعداد بالاتر رفتن از فرشتگان نبود خداوند فرشتگان را به سجده به آدم عليه السّلام امر نمىفرمود ( 1 ) ولى بايد دقّت كنيم ببينيم كه چه مقدار از مردم در اثر تأدّب به آداب اللَّه و تخلَّق به اخلاق اللَّه و تهذّب روحى مىتوانند آن استعداد را به فعليّت برسانند و بقول مولوى : « آنچه آن در وهم نايد آن شوند » اين صفات و امتيازاتى كه أمير المؤمنين عليه السّلام در اين خطبهء مباركه براى فرشتگان بيان فرموده است ، چيزهائى نيستند كه به موجوداتى ناآگاه و بى اختيار [ بدون علَّت ] عطا شده باشد ، بلكه

--> ( 1 ) . آرى : نه ملك راست مسلَّم نه فلك را حاصل آنچه در سرّ سويداى بنى آدم از اوست سعدى